مجموعه ۱۲جلدی «جاده جنگ» را میتوان تلاشی برای بازآفرینی تاریخ معاصر ایران در قالب یک روایت داستانی پیوسته دانست. روایتی که میکوشد از دل وقایع و تحولات بزرگ تاریخی به زندگی مردم عادی راه پیدا کند و نشان دهد چگونه فراز و فرودهای سیاسی و اجتماعی، سرنوشت انسانها و در نهایت یک ملت را رقم میزنند. این رمان بزرگ فارسی که حاصل سالها تلاش زندهیاد «منصور انوری» است علاوه بر اینکه موفق به کسب جوایزی همچون جایزه قلم زرین، جایزه ادبی جلال آلاحمد و جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شده بود، مورد تحسین رهبر شهید نیز قرار داشت. هفته گذشته و در پی درگذشت انوری، رهبر معظم انقلاب در پیامی ضمن تسلیت این ضایعه، از او بهعنوان نویسندهای متعهد و انقلابی یاد کرده و با اشاره به خلق آثار متعدد بهویژه رمان ۱۲جلدی «جاده جنگ» تأکید کردند این اثر مورد توجه و تحسین امام مجاهد شهید قرار گرفته و نویسنده با خلق آن، دِین خود را به انقلاب اسلامی ادا کرده است.برای بررسی اهمیت ادبی و جایگاه این رمان به سراغ محمدرضا سرشار، نویسنده و منتقد ادبی رفتهایم؛ چهرهای که سالها در حوزه ادبیات داستانی و نقد آثار ادبی فعالیت داشته و در چهارمین دوره جایزه ادبی جلال آلاحمد، داوری بخش رمان را برعهده داشته است، همان دورهای که «جاده جنگ» بهعنوان اثر برگزیده انتخاب شد. او معتقد است: «جاده جنگ» از معدود آثاری است که میتوان آن را به معنای دقیق کلمه رمان دانست. اثری که هم از نظر گستره و حجم و هم از حیث قصهپردازی، ساختار دراماتیک و پرداخت شخصیتها، جایگاهی متمایز در ادبیات داستانی معاصر ایران دارد.
رمان به معنای واقعی
سرشار در توضیح دلایل برجستگی «جاده جنگ» پیش از هر چیز روی ماهیت رمان بودن آن دست میگذارد. از نگاه او در ادبیات داستانی معاصر ایران از دوره مشروطه تا امروز، تعداد آثاری که بتوان آنها را با تعریف دقیق و جامع رمان سنجید، چندان زیاد نیست. سرشار معتقد است بسیاری از آثاری که در سالهای گذشته با عنوان رمان منتشر شدهاند در واقع به داستان بلند نزدیکترند؛ چراکه رمان در معنای واقعی خود از پیرنگی گستردهتر، ساختاری پیچیدهتر، شخصیتهای متعددتر و درونمایههایی عمیقتر برخوردار است. او با اغماض، تعداد رمانهای واقعی ادبیات معاصر ایران را حدود ۱۰ تا ۱۵ اثر میداند و تأکید میکند: «جاده جنگ» در شمار همین آثار معدود قرار میگیرد.سرشار با بیان اینکه ویژگی دیگر این اثر، گستردگی و حجم کمنظیر آن است، میگوید: «جاده جنگ» بزرگترین رمان فارسی از نظر حجم و گستره بوده و تاکنون اثری با این ابعاد در زبان فارسی نوشته نشده است. البته او تأکید میکند: حجم بهتنهایی نمیتواند ملاک ارزش یک رمان باشد. آنچه این اثر را متمایز میکند توانایی نویسنده در حفظ جذابیت داستان در طول مجلدات متعدد است.این منتقد ادبی، قصه را ستون فقرات رمان و نخستین عامل جذب مخاطب در آثار روایی میداند. به گفته او جاده جنگ از این نظر نیز اثری موفق است زیرا خواننده را با همان پرسش آشنای داستانخوانی یعنی «بعد چه میشود؟» با خود همراه میکند.او که خود دستی در داستاننویسی و نقد ادبی دارد، میگوید: هنگام خواندن این رمان، با وجود آشنایی با شگردهای داستاننویسی، چنان درگیر روایت شدم که پس از پایان هر جلد، بیدرنگ مشتاق خواندن جلد بعدی بودم حتی وقفهای که میان انتشار جلدهای مختلف اثر به وجود آمده بود، برایم احساس کمبود ایجاد میکرد.
عفت قلم نویسنده
از نگاه این منتقد، توانایی یک نویسنده در همراه کردن مخاطب با اثری حجیم و ایجاد اشتیاق برای دنبال کردن ادامه داستان، نشانهای از قدرت تخیل و قصهپردازی او است. سرشار در کنار قصه جذاب به ساختار دراماتیک «جاده جنگ» نیز اشاره میکند و معتقد است انوری توانسته است مواد اولیه داستان را با مهارت به اثری منسجم و نمایشی تبدیل کند. در این میان، برخورداری نویسنده از نگاه تصویری نیز نقش مهمی داشته است بهگونهای که خواننده هنگام مطالعه، صحنهها، مناظر، شخصیتها، رفتارها و گفتوگوها را بهروشنی در ذهن خود مجسم میکند.سرشار با اشاره به تجربه انوری در فیلمنامهنویسی و تأثیر آن در شکلگیری این ویژگی خاطرنشان میکند: پرداخت دقیق جزئیات نیز به تصویری شدن روایت کمک کرده و از نقاط قوت اثر به شمار میرود.این مدرس داستاننویسی در میان ویژگیهای جاده جنگ بر نکته دیگری نیز تأکید دارد که از نظرش اهمیت ویژهای دارد؛ عفت قلم نویسنده.او معتقد است بسیاری از رمانهای بزرگ، چه در ایران و چه در جهان از عنصر جنسی بهعنوان یکی از ابزارهای اصلی جذب مخاطب استفاده میکنند تا جایی که گاهی با حذف این مؤلفه، بخش مهمی از جاذبه اثر نیز از میان میرود.به باور سرشار، این شیوه در بخشی از ادبیات داستانی معاصر به ابزاری رایج برای جلب مخاطب تبدیل شده است، اما انوری در جاده جنگ با وجود پرداختن به عشق و روابط عاطفی، از این عنصر استفاده نکرده و عشقی عفیفانه را به تصویر کشیده است بیآنکه این انتخاب از جذابیت داستان بکاهد.
سرشار همچنین به لحظات معنوی و تأثیرگذار رمان اشاره میکند از جمله بخشهایی که به زیارت امام رضا(ع) و حاجتخواهی شخصیتها اختصاص دارد. به گفته او، این صحنهها با زیبایی و تأثیرگذاری روایت شدهاند و در کنار دیگر عناصر داستان، تصویری نزدیک به زندگی واقعی به وجود آوردهاند. در «جاده جنگ» از عشق و خشم گرفته تا انتظار، ترس، دلهره و جنگ حضور دارد و مخاطب با خانوادهها و شخصیتهای متعددی روبهرو میشود که هر یک بخشی از تجربه متنوع زندگی را نمایندگی میکنند.وی پشتکار منصور انوری را نیز شایسته تحسین میداند بهویژه آنکه نویسنده با وجود مشکلات جسمی و بیماری برای خلق چنین اثر گستردهای وقت و انرژی فراوانی صرف کرده است.
چرا رمانهای بزرگ کمتر نوشته میشوند؟
سرشار با بیان اینکه کمبود رمانهای بزرگ در ادبیات ایران، مسئلهای است که نمیتوان برای آن تنها یک دلیل در نظر گرفت معتقد است این وضعیت تا اندازهای ریشه در تحولات جهانی ادبیات و تغییر ذائقه مخاطبان دارد و میگوید: بسیاری از رمانهای بزرگ و ماندگار جهان بهویژه آثار کلاسیک غرب، متعلق به قرن نوزدهم هستند. آثاری که با گذشت دههها و حتی بیش از یک قرن همچنان خوانده میشوند و توانستهاند از مرزهای جغرافیایی و زبانی عبور کنند.به گفته وی، هرچه از قرن نوزدهم به سمت قرن بیستم و دوران معاصر حرکت میکنیم، رمانها بهتدریج کوتاهتر میشوند و در بسیاری موارد از تعریف دقیق رمان فاصله میگیرند و به داستان بلند نزدیک میشوند. این روند تنها مختص ایران نیست و در ادبیات غرب نیز میتوان نشانههای آن را دید.او یکی از دلایل این تغییر را کمحوصلگی مخاطب و تغییر سبک زندگی میداند، وضعیتی که با گسترش فضای مجازی تشدید شده است؛ چرا که امروزه بسیاری از مخاطبان به دنبال محتوایی کوتاه و سریع هستند و حتی گاهی حوصله خواندن یک متن یکصفحهای را نیز ندارند. در چنین فضایی، طبیعی است آثار بلند و نیازمند صرف زمان، مخاطبان محدودتری پیدا کنند.
سرشار معتقد است شرایط اقتصادی و اجتماعی نویسندگان نیز در کم شدن رمانهای بزرگ نقش تعیینکنندهای دارد. او با اشاره به وضعیت متفاوت نویسندگان در کشورهای غربی میگوید: در آن کشورها هنوز نویسندگانی هستند که میتوانند تماموقت به داستاننویسی بپردازند و از درآمد حاصل از آثارشان زندگی خود را تأمین کنند. یکی از عوامل مهم در این زمینه، امکان ترجمه گسترده آثار به زبانهای مختلف و بهرهمندی نویسنده از حق تألیف و کپیرایت است. یک رمان ممکن است به دهها زبان ترجمه شود و درآمد حاصل از فروش آن در بازارهای مختلف، شرایطی فراهم کند که نویسنده بتواند با آسودگی بیشتری به نوشتن ادامه دهد.او در مقابل، وضعیت نویسندگان ایرانی را متفاوت میبیند. به گفته سرشار، شمارگان کتاب در ایران گاهی به ۵۰۰، ۳۰۰ یا حتی ۲۰۰ نسخه رسیده و با چنین شرایطی، کمتر نویسندهای میتواند تنها از راه نوشتن و فروش کتاب زندگی خود را اداره کند. او یادآور میشود: در تمام سالهای پس از انقلاب، تنها دو یا سه نویسنده توانستهاند تا حدی از درآمد کتابهایشان زندگی متوسطی داشته باشند. وضعیتی که خود نشاندهنده دشواری معیشت نویسندگان در ایران است.
از منزلت اجتماعی پایین تا ضعف تجربه زیسته
از سوی دیگر، نوشتن یک رمان بلند فقط به زمان زیاد نیاز ندارد بلکه مستلزم پیوستگی در کار است. سرشار توضیح میدهد: نویسنده نمیتواند بخشی از رمان را بنویسد، چند ماه کار را کنار بگذارد و سپس بهسادگی به همان حالوهوا و فضای ذهنی بازگردد. قطع شدن جریان نوشتن ممکن است تمرکز و ارتباط نویسنده با اثر را از بین ببرد و حتی او را به رها کردن کار وادار کند بنابراین نویسندهای که برای تأمین معاش ناچار است بخش زیادی از وقت خود را صرف فعالیتهای دیگر کند بهسختی میتواند فرصت و تمرکز لازم برای خلق یک رمان گسترده را فراهم آورد.این منتقد ادبی، پایین بودن منزلت اجتماعی نویسنده را نیز از دیگر عوامل مؤثر میداند. به اعتقاد او، در جامعهای که بخش بزرگی از مردم با کتاب و ادبیات مأنوس نیستند، نویسنده حتی اگر آثار شناختهشدهای داشته باشد لزوماً از جایگاه اجتماعی متناسبی برخوردار نیست.
سرشار با مقایسه جایگاه نویسندگان و برخی چهرههای ورزشی میگوید: گاهی یک فوتبالیست به چهرهای جهانی تبدیل میشود و به ثروت و شهرت فراوان میرسد اما نویسندهای که سالها برای خلق آثار ادبی وقت گذاشته، حتی برای بسیاری از مردم جامعه ناشناخته باقی میماند. ازاینرو نویسنده نه از نظر مادی و نه از نظر معنوی، انگیزه و پشتوانه کافی برای صرف سالها وقت برای یک اثر بلند را ندارد.
البته این نویسنده همه دلایل را بیرونی نمیداند و ضعف تجربه زیسته را نیز در این میان مؤثر دانسته و اضافه می کند: نوشتن رمانی در ابعاد واقعی، به شناخت گستردهای از زندگی و انسانها نیاز دارد. نویسنده باید با آدمهایی از سنین، جنسیتها و طبقات اجتماعی مختلف آشنا باشد؛ از جوان و پیر و زن و مرد گرفته تا تحصیلکرده، کاسب، نظامی و روحانی. کسی که تمام زندگیاش در چارچوبی محدود و تکراری میگذرد ممکن است شناخت کافی از تنوع تجربههای انسانی نداشته باشد و نتواند جهانی به گستردگی یک رمان بزرگ خلق کند.





نظر شما